KültürümüzMakaleler

Bir Zamanlar Biz Böyle İdik

F

aziletliydik: Kimsenin malına, mülküne göz  dikmezdik. Kimsenin namusuna yan bakmazdık. Hırsızlık nedir bilmez, dilenciliği meslek edinmez, kimseyi de küçümsemezdik.

Dürüsttük: Bir zamanlar Londra Ticaret Odası’nın en  görünür yerinde şu mealde bir tavsiye levhası asılıydı: “Türklerle alışveriş et, yanılmazsın.”

İtibarlıydık: Bir zamanlar Hollanda Ticaret  Odası’nın toplantılarında oylar eşit çıkınca Osmanlılarla alışverişi olan tüccarın oyu iki sayılır, onun dediği olurdu.

Temizdik: Yere bile tükürmezdik. Hatta, Osmanlı  askeri teşkilatını Avrupa’ya tanıtmasıyla meşhur Comte de Marsigil, yere tükürmedikleri için atalarımızı şöyle eleştiriyor: “Türkler hiçbir zaman yere tükürmezler. Daima yutkunurlar. Bunun için de saçlarında  sakallarında bir hararet olur ve zamanla saçları, kaşları, sakalları  dökülür.”

Çevreciydik: Kurak günlerde ücretle adamlar tutup  sokaktaki ulu ağaçları sulatır, göçmen kuşların yorgunluk atması için  saçak altlarına kuş sarayları yapardık.Bunlara öyle çok örnek var ki, saymakla bitmez.

Harama el sürmezdik: Fransız müellif Motray, 1700’lerdeki halimizi şöyle anlatıyor: “Türk dükkânlarında hiçbir zaman tek meteliğim kaybolmamıştır. Ne zaman bir şey unutsam, hiç tanımadığım dükkâncılar arkamdan adam koşturmuşlar, hatta birkaç kere  Beyoğlu’ndaki ikametgâhıma kadar gelmişlerdir.”

Medeni idik: İngiliz sefiri Sör James Porter ise, 1740’ların Türkiye’si için şunları söylüyor:”Gerek İstanbul’da, gerekse İmparatorluğun diğer şehirlerinde hüküm süren  emniyet ve asayiş, hiçbir tereddüde imkân bırakmayacak şekilde isbat  etmektedir ki, Türkler çok medeni insanlardır.”

Dosdoğruyduk: Fransız generallerden Comte de  Bonneval ise, şu hükmü veriyor: “Haksızlık, tefecilik, karaborsacılık ve  hırsızlık gibi suçlar,Türkler arasında meçhuldür… Öyle bir dürüstlük  gösterirler ki,insan çok defa Türklerin doğruluklarına hayran kalır.”

Hırsızlık nedir bilmezdik: Fransız müellif Dr. Brayer, 1830’ların İstanbul’unu getiriyor önümüze:”Evlerin kapısının şöyle böyle kapatıldığı ve dükkânların çoğunlukla umumî ahlâka itimaden açık bırakıldığı İstanbul’da her sene azami beş-altı hırsızlık vak’ası görülür.”

Ubicini, Dr. Brayer’i şöyle doğruluyor: “Bu muazzam payıtahtta (İstanbul)  dükkâncılar, namaz saatlerinde dükkânlarını açık bırakıp camiye gittikleri  ve geceleri evlerin kapısı basit bir mandalla kapatıldığı halde, senede  dört hırsızlık vakası bile olmaz. Ahalisi sırf Hıristiyan olan Galata ile Beyoğlu’nda ise hırsızlık ve cinayet vakaları olmadan gün
geçmez.”

Naziktik: Edmondo de Amicis isimli İtalyan gezgini, yine  1880’lerin “biz”ini anlatıyor bize: “İstanbul Türk halkı  Avrupa’nın en nazik ve en kibar insanlarıdır. Sokakta kavga  enderdir. Kahkaha sesi nadirattan işitilir. O kadar müsamahakârdırlar ki;  ibadet saatlerinde bile camilerini gezebilir, bizim kiliselerde gördüğünüz  kolaylığın çok fazlasını görürsünüz.”

Cihana örnektik: Türkiye Seyahatnâmesi’yle meşhur  Du Loir‘un 1650’lerdeki hükmü şöyle: “Hiç şüphesiz ki, ahlâk bakımından Türk siyasetiyle medeni hayatı bütün cihana örnek olabilecek vaziyettedir.” Şefkatimiz yalnızca insana yönelik değildi,  hayvanları, hatta bitkileri bile kapsıyordu.

Hayata karşı saygılıydık: Bu konuda dilerseniz Elisee Recus‘u dinleyelim,bize 1880’lerdeki halimizi anlatsın: “Türklerdeki iyilik duygusu hayvanları dahi kucaklamıştır. Birçok  köyde eşekler haftada iki gün izinli sayılır… Türklerle Rumların karışık  olarak yaşadığı köylerde ise bir evin hangi tarafa ait olduğunu kolaylıkla anlayabilirsiniz. Eğer evin bacasında leylekler yuva yapmışsa, bilin ki o ev bir Türk evidir.” (Küçük Asya, c. 9)

Hayırseverdik: Tekrar Comte de Marsigli’yi dinleyelim: “Yazın İstanbul’dan Sofya’ya giderken dağlardan anayol üzerine inmiş köylülerin yolculara bedava ayran dağıttıklarına  şahit oldum.” Aynı müellif, ceddimizin hayırseverlikte fazla ileri  gittikleri kanaatindedir. Şöyle diyor: “Fakat şunu da itiraf etmeliyim ki,  bu dindarâne hareketlerinde biraz fazla ileri gitmektedirler. İyiliklerini yalnız insan cinsine hasretmekle kalmayıp, hayvanlara ve hatta bitkilere bile teşmil ederler.”

 Bu tespiti, İslâm ve Türk düşmanı avukat Guer misallendiriyor: “Türk  şefkati hayvanlara bile şâmildir” dedikten sonra şu örneği zikrediyor: “Hayvanları beslemek için vakıflar ve ücretli adamları vardır. Bu adamlar sokak başlarında sahipsiz köpeklere ve kedilere et dağıtırlar…

 Sokaktaki ağaçların kuraklıktan kurumasını önlemek için bir fakire para verip  sulatacak kadar merhametli müslümanlara bile rastlamak mümkündür… Birçokları da sırf azad etmek için kuşbazlardan kuş satın alırlar. Bunu yapan bir Türk’e bir gün yaptığı işin neye yaradığını sordum. Küçümseyerek baktı ve şu cevabı verdi: “Allah’ın rızasını kazanmağa yarar.”

Galiba geçmişimizden uzaklaşmak bize çok pahalıya patladı.

Yahya Kemal Beyatlı‘nın bir tespitiyle yazımızı noktalayalım: “Eski Türklerin bir dinî hayatları vardı, dinî hayatları olduğu için de çok şeyleri vardı; yeni  Türklerin de dinî hayatları olduğunda çok şeyleri olacak.”

Araştırmacı

Kaynak

İlgili Gönderiler

1 / 28